Czy przy międzynarodowym uprowadzeniu dziecka, Sąd orzekający w postępowaniu w  trybie Konwencji Haskiej, może odmówić nakazania powrotu dziecka do kraju jego stałego  pobytu?  

Czego dowiesz się z artykułu?

Czy sąd zawsze musi nakazać powrót dziecka do kraju stałego pobytu? Nie. Konwencja Haska z 25 października 1980 roku przewiduje wyjątkowe, ściśle interpretowane przesłanki odmowy, które muszą zostać udowodnione.

W jakich sytuacjach sąd może odmówić powrotu dziecka? Sąd może odmówić nakazania powrotu dziecka w szczególności gdy dziecko po roku rzeczywiście zaadaptowało się w nowym środowisku, gdy rodzic nie wykonywał faktycznie opieki lub wyraził zgodę na wyjazd (także dorozumianą), gdy istnieje poważne ryzyko krzywdy lub dojrzałe dziecko sprzeciwia się powrotowi.

Czy samo przyzwyczajenie się dziecka do nowego miejsca wystarczy, żeby nie wracało? Nie. Potrzebne jest realne, głębokie zakorzenienie, samo „przyzwyczajenie” to za mało.

Czy opinia dziecka o powrocie ma znaczenie? Tak, jeśli dziecko jest wystarczająco dojrzałe i jego stanowisko jest samodzielne, zwykle jednak nie jest to jedyna podstawa odmowy.

Czy w sprawach haskich najważniejsze jest po prostu „co będzie lepsze dla dziecka”? Nie. Głownym celem postępowania jest ochrona przed skutkami bezprawnego uprowadzenia i zapewnienie stabilności prawnej, a nie porównywanie, gdzie będzie „lepiej”.

I. WSTĘP  

Rodzice, którzy trafiają do kancelarii w związku z międzynarodowym uprowadzeniem  dziecka, bardzo często zadają jedno kluczowe pytanie: czy sąd zawsze musi nakazać powrót  dziecka do kraju jego stałego pobytu? Choć Konwencja Haska z 25 października 1980 roku  opiera się na zasadzie niezwłocznego powrotu dziecka, odpowiedź na to pytanie nie zawsze  jest twierdząca. Przepisy przewidują bowiem ściśle określone sytuacje, w których sąd może  odmówić wydania dziecka, jeżeli jego powrót byłby sprzeczny z określonymi przesłankami  ochronnymi. 

Warto podkreślić, że przesłanki odmowy mają charakter wyjątkowy i podlegają zawężającej  wykładni sądów. Samo subiektywne przekonanie rodzica o niesprawiedliwości lub  niekorzystności powrotu dziecka nie stanowi wystarczającej podstawy do odmowy. To rodzic sprzeciwiający się wydaniu dziecka musi wykazać istnienie konkretnych i istotnych  okoliczności uzasadniających odstąpienie od zasady powrotu. 

O tym, czym jest bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka oraz jakie są  podstawowe założenia Konwencji Haskiej, szerzej piszemy w artykule „Międzynarodowe  uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka a Konwencja Haska”. 

II. KIEDY SĄD MOŻE ODMÓWIĆ POWROTU DZIECKA NA PODSTAWIE KONWENCJI  HASKIEJ (PRZESŁANKI ODMOWY)  

a) Upływ roku od uprowadzenia i przystosowanie się dziecka do nowego środowiska 

Jeżeli od uprowadzenia lub bezprawnego zatrzymania dziecka upłynął ponad rok, sąd  bada, czy dziecko zdążyło zaadaptować się do nowego środowiska. Adaptacja nie jest  oceniana wyłącznie przez pryzmat upływu czasu, lecz jako rzeczywiste zakorzenienie  dziecka w nowym miejscu. 

W praktyce sądy analizują m.in. relacje dziecka z członkami najbliższej rodziny, rówieśnikami,  jego funkcjonowanie w szkole lub przedszkolu, stabilność emocjonalną, poczucie  bezpieczeństwa oraz stopień integracji społecznej. Sam fakt, że dziecko przyzwyczaiło się  do nowego miejsca pobytu, co do zasady nie jest wystarczający do odmowy nakazania jego  powrotu.

b) Brak faktycznego wykonywania prawa do opieki przez rodzica wnioskującego 

Sąd może odmówić wydania dziecka również wtedy, gdy ustali, że rodzic domagający się  jego powrotu nie wykonywał faktycznie prawa do opieki w chwili uprowadzenia lub  bezprawnego zatrzymania. 

Samo formalne posiadanie władzy rodzicielskiej nie jest w tym zakresie wystarczające.  Decydujące znaczenie ma to, czy rodzic rzeczywiście uczestniczył w wychowaniu dziecka,  utrzymywał z nim stały kontakt oraz brał udział w podejmowaniu istotnych decyzji  dotyczących jego życia.  

W orzecznictwie dominuje pogląd, że niewykonywanie prawa do opieki zachodzi wówczas,  gdy rodzic w istocie porzucił swoją rolę opiekuna dziecka, co oznacza, że długotrwały brak  relacji z dzieckiem, brak zainteresowania jego sprawami lub wieloletnia bierność rodzica  mogą prowadzić do oddalenia wniosku o wydanie dziecka. 

c) Zgoda rodzica na wyjazd dziecka lub jej późniejsza akceptacja 

Kolejną przesłanką odmowy wydania dziecka jest sytuacja, w której rodzic uprawniony do  opieki wyraził zgodę na wyjazd dziecka albo zaakceptował go już po fakcie, również w  sposób dorozumiany. 

W takich przypadkach sądy analizują całokształt okoliczności, w tym zachowanie rodziców  po wyjeździe dziecka, prowadzoną pomiędzy nimi korespondencję czy brak niezwłocznej  reakcji prawnej oraz długotrwałe tolerowanie nowej sytuacji. 

Kwestia legalności wyjazdu dziecka, znaczenia zgody drugiego rodzica oraz granic tej zgody  została szerzej omówiona w artykule „Kiedy uprowadzenie dziecka lub jego zatrzymanie  będzie uznane za bezprawne w świetle przepisów Konwencji Haskiej?”. 

d) Poważne ryzyko krzywdy fizycznej i psychicznej dziecka 

Jedną z najważniejszych przesłanek odmowy wydania dziecka jest ryzyko, że powrót narazi  je na poważną szkodę fizyczną lub psychiczną albo postawi w sytuacji nie do zniesienia. Nie  chodzi tu o ogólne trudności adaptacyjne czy stres związany z przeprowadzką, lecz o realne  i konkretne zagrożenie, takie jak przemoc domowa, poważne zaniedbania lub brak  możliwości ochrony dziecka w państwie powrotu. 

Do najczęstszych przyczyn odmowy powrotu dziecka na podstawie tej przesłanki należą  m.in. uzależnienie rodzica od alkoholu lub narkotyków, poważne zaburzenia psychiczne,  wykorzystywanie seksualne dziecka oraz zagrożenie wynikające z zerwania jego więzi  emocjonalnych z drugim rodzicem. W orzecznictwie zwraca się także uwagę, że brak  legalnego pobytu rodzica, który miałby opiekować się dzieckiem w państwie powrotu może 

być brany pod uwagę przy odmowie wydania dziecka, w szczególności gdy nieuregulowana  sytuacja prawna prowadziłaby do niestabilności dziecka, ryzyka jego deportacji lub  ograniczonego dostępu do podstawowych świadczeń. 

Sąd ocenia też w tym kontekście, czy istnieją środki ochronne, które mogłyby  zminimalizować ryzyko, w szczególności czy władze państwa, do którego dziecko ma  wrócić, będą w stanie zapewnić mu odpowiednią ochronę. 

e) Sprzeciw dziecka wobec powrotu 

Jeżeli dziecko osiągnęło odpowiedni wiek i stopień dojrzałości, sąd może wziąć pod uwagę  jego sprzeciw dotyczący powrotu do kraju jego stałego pobytu. 

Stanowisko dziecka nie jest jednak decydujące. Sąd ocenia, czy jego opinia jest samodzielna,  świadoma i niezależna od wpływu jednego z rodziców. W praktyce sprzeciw dziecka  zazwyczaj uzupełnia inne przesłanki odmowy, a nie stanowi jedynej podstawy decyzji. 

III. DOBRO DZIECKA W SPRAWACH HASKICH  

W sprawach haskich dobro dziecka nie jest utożsamiane z wyborem najlepszego środowiska  wychowawczego. Jego podstawowym wymiarem jest ochrona przed skutkami  bezprawnego uprowadzenia oraz zapewnienie stabilności prawnej.  

Sądy konsekwentnie podkreślają, że tolerowanie skutków bezprawnego wyjazdu  prowadziłoby do zachęcania rodziców do samowolnych działań. Dlatego dobro dziecka  należy rozpatrywać także w kontekście jego prawa do relacji z obojgiem rodziców i  poszanowania porządku prawnego. 

Dopiero w ramach przesłanek odmowy dobro dziecka nabiera bardziej indywidualnego  charakteru. Sąd bada wtedy jego bezpieczeństwo fizyczne, psychiczne i emocjonalne, aby  ocenić, czy wyjątkowe okoliczności uzasadniają odstąpienie od zasady powrotu. 

IV. PODSUMOWANIE  

Odmowa wydania dziecka na podstawie Konwencji Haskiej jest możliwa, ale wymaga  spełnienia ściśle określonych przesłanek, które muszą zostać wykazane w sposób  przekonujący i poparty dowodami. Sprawy haskie należą do najbardziej wymagających w  praktyce prawa rodzinnego. Odpowiednia strategia procesowa, właściwe sformułowanie  argumentów i umiejętne wykazanie przesłanek odmowy mają kluczowe znaczenie dla  wyniku postępowania. 

Jeżeli jesteś w takiej sytuacji, szybkie skorzystanie z pomocy doświadczonego pełnomocnika  może realnie wpłynąć na ochronę Twoich praw a przede wszystkim dobra dziecka.